નાના પાટેકરનું આજે, ગુરુવારે 75 વર્ષની વયે નિધન થયું. ગોવાના ડોના પાઉલા સ્થિત તેમના ઘરે તેમને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યા, જ્યાં લગભગ 45 મિનિટ સુધી સીપીઆર આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો, પરંતુ તેમને બચાવી શકાયા નહીં. નાના પાટેકરની ફિલ્મી કારકિર્દી લગભગ પાંચ દાયકા લાંબી રહી. તેમણે થિયેટરથી શરૂઆત કરી અને બાદમાં ફિલ્મો તરફ વળ્યા. 'ગમન', 'અંકુશ', 'પરિંદા', 'ક્રાંતિવીર', 'તિરંગા', 'અબ તક છપ્પન', 'અપહરણ' અને 'વેલકમ' જેવી ફિલ્મોમાં તેમણે યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. 1 જાન્યુઆરી, 1951ના રોજ મહારાષ્ટ્રના રાયગઢ જિલ્લાના મુરુડ-જંજીરા ગામમાં જન્મેલા વિશ્વનાથ ગજાનન પાટેકરને દુનિયા નાના પાટેકર તરીકે ઓળખે છે. નાના બાળપણથી જ અન્ય બાળકો કરતાં અલગ રહ્યા. તેમના સ્વભાવમાં બળવાખોર વલણ હતું. તેઓ સમાજની કુરિવાજોને કળાના માધ્યમથી રજૂ કરવા માંગતા હતા. તેથી પહેલાં તેઓ થિયેટરમાં આવ્યા અને ત્યારબાદ ફિલ્મો તરફ વળ્યા. નાના પોતાના ગુસ્સાવાળા સ્વભાવ માટે પણ ચર્ચામાં રહેતા હતા. જ્યારે રવિ ચોપડાએ તેમને દુષ્કર્મીની ભૂમિકા ઓફર કરી, ત્યારે તેમણે અપશબ્દ કહી દીધો હતો. ફિલ્મ ‘પરિંદા’ના શૂટિંગ દરમિયાન નાના અને ફિલ્મના ડિરેક્ટર વિધુ વિનોદ ચોપડા વચ્ચે ઝઘડો થઈ ગયો હતો. જાણો નાના પાટેકર સાથે જોડાયેલા કેટલાક ખાસ કિસ્સા… 13 વર્ષની ઉંમરે દિવસે 16 કિમી પગપાળા ચાલતા હતા નાના પાટેકરના પિતા ટેક્સટાઇલ પેઇન્ટિંગનો

નાનો વ્યવસાય ચલાવતા હતા. નાના જ્યારે 13 વર્ષના હતા, ત્યારે કોઈએ તેમના પિતા સાથે છેતરપિંડી કરી. રાતોરાત તેમનો વ્યવસાય બરબાદ થઈ ગયો. બધી મિલકત વેચાઈ ગઈ. પૈસા કમાવવા માટે નાનાજીને પણ રસ્તા પર આવવું પડ્યું. તેઓ સવારે શાળાએ જતા અને સાંજે ફિલ્મોના પોસ્ટરો રંગતા હતા. જ્યાં પોસ્ટરો રંગતા હતા, ત્યાંથી ઘરનું અંતર 8 કિલોમીટર હતું. આ રીતે તેઓ દિવસમાં 16 કિલોમીટરનું અંતર પગપાળા જ કાપતા હતા. આ કામ માટે દર મહિને 35 રૂપિયા મળતા હતા. આ વાત 1963ની આસપાસની છે. પૈસાની એટલી તંગી હતી કે ક્યારેક ભોજન પણ નસીબમાં હોતું નહોતું. લંચ કે ડિનરના સમયે નાનાજી એમ જ પોતાના મિત્રો પાસે મળવા જતા હતા. એવી આશામાં કે સામેની વ્યક્તિ તેમને બે રોટલી ખાવા માટે પૂછી લે. શિક્ષકો તેમને પોતાની બાજુમાં બેસાડતા હતા, જેથી મારવા માટે વારંવાર ઊભા થવું ન પડે નાના બાળપણમાં ખૂબ જ તોફાની હતા. એટલા તોફાની કે શિક્ષક તેમને પોતાની બાજુમાં બેસાડીને રાખતા, જેથી મારવા માટે વારંવાર ઊભા થવું ન પડે. તોફાન એટલા વધી ગયા કે નાનાનાં માતાએ તેમને છઠ્ઠા ધોરણ પછી પોતાની બહેનના ગામમાં મોકલી દીધા. માતાને લાગ્યું કે બીજી જગ્યાએ જશે તો સુધરી જશે. નાના પોતાના માસીના ઘરે એક-બે વર્ષ રહ્યા, પછી પાછા ફર્યા. માસીએ

જ તેમને પાછા મોકલી દીધા. તેમને ડર હતો કે નાનાની સંગતમાં ક્યાંક તેમના પોતાના બાળકો પણ બગડી ન જાય. પોતાને કદરૂપા માનતા હતા, પિતાને લઈને ભ્રમ પાળી રાખ્યો હતો નાના પોતાને બીજાઓ કરતાં ઊતરતા માનતા હતા. તેઓ પોતાને કદરૂપા માનતા હતા. નાનાના બંને ભાઈ દેખાવમાં તેમના કરતાં સારા હતા. નાનાને લાગતું હતું કે પિતા બીજા ભાઈઓને વધુ મહત્વ આપે છે. નાના બાળપણથી જ ગામડાંમાં યોજાતા નાટકોમાં ભાગ લેતા હતા. એક વાર તેઓ ગામમાં નાટક કરી રહ્યા હતા. તેમના પિતા બોમ્બે (હવે મુંબઈ)થી માત્ર નાટક જોવા ગામમાં આવી ગયા. તે સમયે નાનાનો એ ભ્રમ તૂટી ગયો કે પિતા તેમને પ્રેમ કરતા નથી. નાનાને ત્યારે અહેસાસ થયો કે જેમ તેમણે પોતાની કળાથી પિતાને પ્રભાવિત કર્યા, તેમ તેઓ આખી દુનિયાને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે. પિતા હોસ્પિટલમાં હતા, તેમની દવાના પણ પૈસા નહોતા નાનાના પિતાને લઈને બાળપણમાં જે ગેરસમજ હતી, તે સમય જતાં દૂર થઈ ગઈ, પરંતુ પિતાને લઈને એક અફસોસ તેમને જીવનભર રહ્યો. નાના પોતાના પિતાના હાથ પર પોતાની કમાણીનો એક પણ રૂપિયો મૂકી શક્યા નહોતા. તેમણે ન્યુ ગુજરાતને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં આ વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. નાનાએ કહ્યું હતું કે, તેમને આ વાતનું ખૂબ દુઃખ હતું કે તેઓ પોતાની

કમાણીમાંથી પિતા માટે કંઈ કરી શક્યા નહોતા. તેમના પિતાનું નિધન મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની હોસ્પિટલમાં થયું હતું. તે સમયે નાના પાસે તેમની દવાઓ માટે પણ પૈસા નહોતા. આવા મુશ્કેલ સમયમાં તેમના મિત્રોએ મદદ કરી અને દવાઓના પૈસા આપ્યા હતા. રેપિસ્ટની ભૂમિકા ઓફર કરતાં ગાળો ભાંડી એક્ટ્રેસ સ્મિતા પાટીલે નાનાને બી. આર. ચોપરાના દીકરા રવિ ચોપરા પાસે મોકલ્યા હતા. રવિ ચોપરા તે સમયે ફિલ્મ ‘આજ કી આવાઝ’ બનાવી રહ્યા હતા. તેમણે નાનાને દુષ્કર્મીની ભૂમિકા ઓફર કરી. ઓફર સાંભળતાં જ નાના ભડકી ઊઠ્યા. તેમણે સૌની સામે રવિને ગાળો ભાંડી. નાનાએ કહ્યું કે, 'તમે મને આલતું-ફાલતું માણસ સમજો છો? શું હું આવી ભૂમિકા ભજવીશ?' આટલું કહીને નાના ત્યાંથી પાછા ફરવા લાગ્યા. ત્યારે જ સ્મિતા પાટીલ ત્યાં પહોંચી ગયાં. તેમણે નાના અને રવિ, બંનેને સમજાવ્યાં. ત્યાર બાદ રવિ ચોપરાએ તેમને મુખ્ય ખલનાયકની ભૂમિકા ઓફર કરી. નાના આ વખતે પણ સીધી રીતે માન્યા નહીં. તેમણે કહ્યું કે, 'હું કરી તો લઈશ, પરંતુ મારું પાત્ર પોતે લખીશ.' આખરે તેમણે ફિલ્મમાં કામ કરી લીધું. વિધુ વિનોદ ચોપડા સાથે મારપીટ ફિલ્મ ‘પરિંદા’ના શૂટિંગ દરમિયાન ડિરેક્ટર વિધુ વિનોદ ચોપડા અને નાના પાટેકર વચ્ચે ઝઘડો થઈ ગયો હતો. આ વાત ખુદ વિધુએ એક ટીવી રિયાલિટી શો દરમિયાન સ્વીકારી હતી. તેમણે કહ્યું

હતું, ‘નાના દરેક સીનમાં ગાળો આપતો હતો. મને આ વાત ખૂબ વિચિત્ર લાગતી હતી. તે સમયે મને ગાળો આપતા આવડતું નહોતું. નાના વારંવાર ગાળો આપ્યા જ કરતો હતો. એટલું જ નહીં, શૂટિંગ કર્યા વિના જ ઘરે જવા લાગ્યો. મેં કહ્યું કે પહેલાં પૈસા આપો, પછી પાછા જજો. ઓછામાં ઓછું મારું નુકસાન તો ન કરાવો. આ જ વાત કહેતાં મેં તેનો કુર્તો ફાડી નાખ્યો.’ તેમણે આગળ કહ્યું હતું, ‘હજી આ બધું ચાલી જ રહ્યું હતું કે કેમેરામેને શોટ તૈયાર કરી દીધો. તમે ફિલ્મ જુઓ, એક સીનમાં નાના બનિયાન પહેરીને બેઠો અને રડતો જોવા મળશે. એ શોટ ઝઘડા પછી તરત જ લેવામાં આવ્યો હતો. ખેર, શોટ એકદમ પરફેક્ટ થઈ ગયો. બાદમાં નાનાએ મને ગળે લગાવી લીધો.’ સેફ્ટી ગાર્ડ પહેરવાની ના પાડી, આગમાં દાઝ્યા તો ચામડી ઊખડી ગઈ ફિલ્મ 'પરિંદા'ના ક્લાઇમેક્સ સીનમાં નાના પાટેકરને આગમાં બળતા બતાવવામાં આવ્યા હતા. દુર્ભાગ્યવશ, નાના ખરેખર આગમાં દાઝી ગયા હતા. આ કારણે તેમના શરીરની આખી ચામડી ઊખડી ગઈ હતી. હકીકતમાં, તે સમયની ફિલ્મોમાં આર્ટિફિશિયલ ફાયર જેવી કોઈ વસ્તુ નહોતી. સેટ પર વાસ્તવિક આગ લગાવવામાં આવતી હતી. ફિલ્મના ડિરેક્ટર વિધુ વિનોદ ચોપડાએ નાનાને સેફ્ટી ગાર્ડ પહેરવાનું કહ્યું હતું. નાનાએ કહ્યું હતું કે જો તેઓ સેફ્ટી ગાર્ડ પહેરી

લેશે તો એક્ટિંગ કુદરતી નહીં લાગે. તેમ છતાં, વિધુના કહેવાથી તેમણે થોડુંઘણું પોતાને ઢાંકી લીધા હતા. જોકે, જ્યારે સીન શરૂ થયો ત્યારે આગની જ્વાળાઓ તેમના શરીરને સ્પર્શી ગઈ. તેમના હાથ-પગની ચામડી જ ગાયબ થઈ ગઈ. મામલો ગંભીર બની ગયો. તેમને મુંબઈની નાણાવટી હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. આ ઘટનાના બાદ નાના એક વર્ષ સુધી ફિલ્મોથી દૂર રહ્યા. અધિકારીએ પ્રતિસાદ ન આપ્યો તો સંરક્ષણ મંત્રીને ફોન લગાવ્યો નાના પાટેકર બાળપણથી જ આર્મીમાં જોડાવા માંગતા હતા. 1991ની ફિલ્મ 'પ્રહાર' દ્વારા તેમનું આ સપનું પણ પૂરું થયું. આર્મી પૃષ્ઠભૂમિ પર બનેલી આ ફિલ્મની તૈયારી માટે નાનાએ ત્રણ વર્ષ સુધી આર્મી ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ કર્યો હતો, જ્યાં તેમને કેપ્ટનની માનદ રેન્ક આપવામાં આવી હતી. 1999માં પાકિસ્તાન સાથેના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન નાનાએ ભારતીય સેનાને પોતાની સેવાઓ આપી હતી. જોકે, તેની પાછળ એક રસપ્રદ વાર્તા છે. નાનાએ સેનાના એક મોટા અધિકારીને ફોન કરીને આર્મીમાં જોડાવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. અધિકારીએ કહ્યું કે, 'તમે સામાન્ય નાગરિક છો, અમે તમને આર્મીમાં લઈ શકતા નથી.' ત્યારબાદ નાનાએ દેશના તત્કાલીન સંરક્ષણ મંત્રી જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિસને ફોન કરી દીધો. જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિસ નાનાને પહેલેથી જ ઓળખતા હતા. શરૂઆતમાં તેમણે ના પાડી, પરંતુ જ્યારે નાનાએ તેમને પોતાનો આર્મી બેકગ્રાઉન્ડ જણાવ્યો, ત્યારે તેઓ સંમત થઈ ગયા.

તેમણે લીલી ઝંડી આપી દીધી. નાના કારગિલમાં બે મહિના સુધી સેના સાથે જોડાયેલા રહ્યા. ત્યાં તેઓ ક્વિક રિએક્શન ટીમનો હિસ્સો હતા. ક્વિક રિએક્શન ટીમમાં ફક્ત એવા લોકો જ કામ કરે છે, જેઓ અન્ય લોકો કરતાં વધુ નિપુણ હોય અને દરેક પરિસ્થિતિમાં લડવા માટે તૈયાર રહે. પ્રોડ્યુસરને નાનાએ કહ્યું હતું- વાસણ સાફ કરો એક્ટર પરેશ રાવલે 'લલ્લનટોપ'ને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં નાના પાટેકર સાથે જોડાયેલો આ અત્યંત મજેદાર કિસ્સો સંભળાવ્યો હતો. પરેશ રાવલે કહ્યું હતું કે, નાના પાટેકરે એક વખત એક ફિલ્મ પ્રોડ્યુસરને પોતાના ઘરે બોલાવ્યા હતા. તેમણે પ્રોડ્યુસરને પૂછ્યું કે શું તેઓ મટન ખાય છે? જ્યારે પ્રોડ્યુસરે મટન ખાઈ લીધું, ત્યારે નાનાએ તેમને સીધા શબ્દોમાં કહ્યું, "તમે ખાઈ લીધું છે ને? હવે જઈને વાસણ સાફ કરો." પરેશ રાવલે હસતાં કહ્યું હતું કે, 'નાના પાટેકર ખરેખર 'બાપ' (લેજેન્ડ) છે અને તેઓ એક અલગ જ માટીના બનેલા છે.' આ જ ઇન્ટરવ્યૂમાં પરેશ રાવલે એ પણ જણાવ્યું હતું કે નાના પાટેકર હિન્દી સિનેમાના પ્રથમ એવા કેરેક્ટર આર્ટિસ્ટ (સહાયક અભિનેતા) હતા, જેમણે એક ભૂમિકા માટે 1 કરોડ રૂપિયાની ફી માગી હતી અને પ્રોડ્યુસરે તેમને તે રકમ આપી પણ હતી. તે સમયે મોટા-મોટા લીડ હીરો પણ આટલી ફી માગતાં અચકાતા હતા. ‘અંકુશ’ માટે નાનાએ ઘર ગિરવે

મૂકી દીધું હતું વર્ષ 1986માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'અંકુશ' નાના પાટેકરની કારકિર્દીની મહત્વપૂર્ણ ફિલ્મોમાંની એક હતી. આ ફિલ્મ પૂરી કરવા માટે નાનાએ પોતાનું ઘર પણ ગિરવે મૂકી દીધું હતું. ફિલ્મના ડિરેક્ટર એન. ચંદ્રાએ નાનાને 10 હજાર રૂપિયાની ફી પર સાઇન કર્યા હતા. તેમને 3 હજાર રૂપિયા એડવાન્સ મળ્યા હતા, જ્યારે બાકીના 7 હજાર રૂપિયા ફિલ્મ વેચાયા પછી મળવાના હતા. નાના આ રકમથી સ્કૂટર ખરીદવા માગતા હતા. શૂટિંગ દરમિયાન ફિલ્મના પ્રોડ્યુસરના પૈસા ખૂટી ગયા અને કામ અટકી ગયું. નાનાને ફિલ્મની વાર્તા અને પોતાના મિત્ર એન. ચંદ્રા પર એટલો વિશ્વાસ હતો કે તેમણે પોતાનું ઘર ગિરવે મૂકીને આશરે 2 લાખ રૂપિયાની વ્યવસ્થા કરી. આ પૈસાથી ફિલ્મનું કામ આગળ વધ્યું અને 'અંકુશ' પૂરી થઈ શકી. ફિલ્મ રિલીઝ થયા બાદ બોક્સ ઑફિસ પર સફળ રહી અને નાના પાટેકરને પણ ઓળખ મળી. ફિલ્મની સફળતા બાદ એન. ચંદ્રાએ નાનાનું ઘર છોડાવવામાં મદદ કરી. એટલું જ નહીં, તેમણે નાનાને નવું સ્કૂટર પણ ભેટમાં આપ્યું, જેને ખરીદવાનું સપનું નાનાએ ફિલ્મ સાઇન કરતી વખતે જોયું હતું. પરફોર્મન્સ દરમિયાન તેમના પર જૂતાં ફેંકવામાં આવતાં હતાં નાનાએ ‘પુરુષ’ (1981) નાટકમાં 16 વર્ષ સુધી અભિનય કર્યો. આ નાટકમાં તેઓ વિલનની ભૂમિકા ભજવતા હતા. તેમનો રોલ એટલો ઘૃણાસ્પદ હતો કે પરફોર્મન્સ દરમિયાન

જ મહિલાઓ તેમના પર જૂતાં ફેંકવા લાગતી હતી. જ્યારે તેઓ જૂતાં લેવા જતી, ત્યારે નાના ના પાડી દેતા. તેઓ એ જૂતાંને સન્માનરૂપે સાચવીને રાખતા હતા. રાજ કુમાર માટે ઘરનું શાક લઈ ગયા હતા લલ્લનટોપને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં નાનાએ જણાવ્યું કે, ફિલ્મ 'તિરંગા'ના શૂટિંગ દરમિયાન તેઓ ઘરે કેળાના ફૂલનું શાક બનાવડાવીને લાવ્યા હતા. રાજ કુમારે શાક ખાધું અને નાનાને કહ્યું કે, કીમા ખૂબ સરસ બન્યો છે. નાનાએ તેમને જણાવ્યું કે આ કીમા નહીં, પરંતુ કેળાના ફૂલનું શાક છે. રાજ કુમારે રમુજી અંદાજમાં તેને તેમ છતાં કીમા જ કહ્યું હતું. 1993ના મુંબઈ બ્લાસ્ટમાં ભાઈને ગુમાવ્યો, હાથના કડાથી મૃતદેહ ઓળખ્યો 1993ના બોમ્બ વિસ્ફોટમાં નાનાએ પોતાના ભાઈને ગુમાવ્યા હતા. તેમના ભાઈ જે બસમાં બેઠા હતા, એ જ બસમાં વિસ્ફોટ થયો હતો. મૃતદેહ ઓળખી શકાય તેમ નહોતો. નાનાના ભાઈ હાથમાં એક કડું પહેરતા હતા. એના આધારે મૃતદેહની ઓળખ થઈ હતી. જે બસમાં વિસ્ફોટ થયો હતો, તેની આગળની બસમાં નાનાનાં પત્ની નીલકાંતિ બેઠાં હતાં. હકીકતમાં, નાનાનાં પત્ની અને ભાઈ સાથે જ નીકળ્યાં હતાં. બંને એક જ બસમાં બેસવાનાં હતાં, પરંતુ સીટ માત્ર એક જ મળી. નાનાનાં ભાઈ મજબૂરીથી પાછળની બસમાં બેસી ગયા. જો તેમને પહેલી બસમાં સીટ મળી હોત, તો કદાચ તેમનો જીવ બચી ગયો હોત.